Rusya Federasyonu Çeçen Cumhuriyeti’ndeki son gelişmeler
(Temmuz 2004 tarihli bilgi notu)

Çeçenistan Devlet Başkanı A.Kadırov’un yaşamını yitirdiği Grozniy’de meydana gelen 9 Mayıs 2004 tarihli terörist saldırısı, İnguş şehri ve kasabasına 22 Temmuz tarihli gece düzenleyen terörist baskını (72 venlik personeli dahil olmak üzere toplam 88 kişi şehit oldu ve 105 yaralandı) Çeçenistan’da yeniden yapılanma sürecini geri döndüremezler. Çünkü Cumhuriyet’te siyasi çözüm bulunması, hayatın normale dönmesi, asayiş sağlanması, tüm iktidar birimlerinin tam olarak işlenmesi için kalıcı bir temel atılmış bulunmktadır.

29 Ağustos  2004 tarihinde yapılacak olan Çeçenistan Devlet Başkanı seçimlerine katılmak isteyen adayların ilan edilmesi ile ilgili formaliteler 25 Temmuz 2004 tarihinde sona ermiştir. Çeçenistan İşişleri Bakanı A.Alahanov dahil olmak üzere 19 kişi, Cumhuriyet Başkanlığı seçimlerinde yarışmayı niyetinde olduklarını açıkladı. Çeçenistan’da yaşayan 1,1 miliyonluk nufustan 585 bin kişi seçme hakkına sahiptir.

Bu arada Çeçenistan iktidar birimleri etkinliğini giderek artırmaktadır. İçişleri Bakanlığı’nın çabaları sayesinde fidye almak nedeniyle kaçırılan kişilerin saysı büyük bir ölçüde azaltılabildi. Cumhuriyette kontrol noktalarının sayısında planlı olarak indirime gidilmektedir. Örneğin Groznideki nokta saysı 19’dan 7 ye kadar azaltılmıştır.

Fakat Çeçenistan’ın yeniden yapılanma ve geliştirilme temposu yeterli değildir.  Rusya Federasyonu Devlet Başkanı V.V.Putin’in talimatı üzerine bu yönde adımların hızlandırılması için gerekli önlemler alınmaktadır. Bu amaçla Rus bakanlık ve kurumlarının temsilcilerinden oluşturulan özel çalışma grubu, sosyal ve ekonomik alanda ve ayrıca Grozni’nin kalkınması için ek yardımın sağlanmasına yönelik imkanlar üzerine çalışmaların yoğunlaştırılması konusunda yetkilendirilecektir. Bunun dışında Çeçenistan Cumhuriyeti’nin ekonomi ve sosyal alanın yeniden tesisini amaçlayan Federal düzeydeki program yeniden düzenlenecektir. Çeçenistan’ın yeniden yapılanması süreci ile ilgilenen bazı kurumların Moskova’dan Çeçenistan’a transfer edilmesiyle beraber bunlar daha etkin hale getirilecektir.

2000 yılından bu yana sadece sosyal ve ekonomik alanda yatırımların miktarı 62 milyar ruble olup 2004 - 2005 yıllarında 37 milayr rublenin daha yatırılması öngörülmektedir. Toplam finansmanın üçte ikisi kadar sosyal programlar için ayrılacaktır.

Finansmanın kaynaklarından biri olarak yeniden tesis edilmekte olan yerel banka sistemi olacaktır.

Ayrıca sosyal alandaki iyileşmeler söz konusudur. Düzenli olarak emeklilik parası (194 bin kişi), çocukları olan aile yardımları (390 bin aile) ödenmektedir.

Çeçenistan’da iki binden fazla öksüz kalan, velilerden birini yitiren 22,3 bin çocuk, 800’ü çatışmalarda mağdur olan olmak üzere toplam 7 bin özürlü çocuk bulunmaktadır. Ayrıca 6127 çocuk barınaksız kalanlardandır. Öksüz kalanlar beş yatılı okul, iki yetimhane veya akrabalarda kalmaktadırlar. 2004 yılında çocuk ve gençlerin sanatoryumlarda tedavisi için  150 milyon rublelik bir ödenek sağlanmıştır.

Antiterör harekatları sırasında ortaya çıkan çatışmalar sonucunda evlerini tamamen yitiren ailelere tazminat ödenmektedir. 2003 yılının Eylülünden bu yana tazminatın ödenmesi için 85 binden fazla dilekçe verilmiştir. Tazminat için devletçe ayrılan pay 13.2 milyar rubledir. Bu yılın sonuna kadar 40 bin dilekçeler üzerine tazminat ödenmesi planlamaktadır.

Rusya Federasyonu Devlet Başkanı’nın talimatı üzerine bu çalışmalar özel bir kontrol altına alınmıştır. Çeçenistan hükümetinde tazminat ödemeleriyle ilgili olarak özel bir komisyon kurularak bu komisyona müsülman dini temsilciler de dahil olmaktadır. Onların katılımıyla tazminat ödemelerinde yolsuzlukların önüne geçilmesinin sağlacayağı beklenilmektedir. (şimdiye kadar usulsuz olarak ödenen tazminat konusunda yaklaşık 40 dava açılmıştır). Sayıştay ayrıca olarak finansman disiplinde bazı ihlalleri de araştırmaktadır.

Diğer menfi konulardan biri de 2003 yılında inşaa edilerek işletmeye alınan konutların sayısında 2002 yılına nazaren düşüş yaşanmasıdır. Halen öncelikli olarak yeniden yapılacak binaların listesi hazırlanmış değildir. Toplam olarak Çeçenistan’da 18,2 bin tamamen olmak üzere toplam 48 bin ev yıkıma uğramıştır.

Çeçenistan’da  460 bin kişi esas çalışma cünü oluşturmkatdır. Yaklaşık 170 bin kişi işsizdir. 2003 yılında 67,5 kişi için yeni iş bulunmuştur. 2004-2005 yıllarında daha 20 bin kişilik istihdam yaratılacaktır.

İşsizliğin azalmasını etkileyen etkenlerden biri olarak sanayi tesislerin gelişimidir. Çeçenistan’da 2004-2005 yıllarında devreye alınması ve üretimi kapasitesinin artırılması planlanan tesisler arasında Transmaş mekanik fabrikası, Orgteknika, Medinstrument, Berkat, Grjzni mobilya fabrikası, Gudermes tuğla fabrikası gibi hafif sanayi tesisleridir. Grozni’de Krasnıy molot adlı fabrikada dizel kamyonların montajı yapılmaktadır. 2005 yılının sonunda kadar Çiri Yurt’ta çimento fabrikasının ilk tesisleri işletmeye alınması beklenmektedir.

Girişimciliğin daha aktif hale gelmesi olumlu göstergelerden biridir. 2000 yılında Çeçenistan'da 300 küçük ölçekli işletmeler bulunurken 2003 yılın sonu itibariyle bunların sayısı 3180'e yükselerek tüzel kişiliği bulunmayan özel girişimcilerin saysı 10 binden fazladır.

Çeçenistan'da 72 petrol ve 2 gaz kuyusu işletilmektedir. 2003 yılında toplam 1,8 milyon ton petrol ve 469 milyon metreküp gaz çıkarılmıştır. Elde edilen kar yerel sanayinin yeniden yapılanması ve geliştirilmesi ve ayrıca sosyal alanın gelişmesi için kullanılmaktadır. En yakın zamanda Grozni petrol rafinerisinin devreye sokulması planlamaktadır. Bunun yanısıra Grozniy'de gaz, su ve elektrik tedariki sağlanmaktadır. 800 km’lik gaz boruhattı işletmeye alınmıştır.

Rosneft devlet şirketinin taminlerine göre 2004 yılında Çeçenistan'da 2 milyon ton petrol ve 510 milyon gaz çıkarılacaktır. 

Bu projelerin geçekleşmesi için 17 yeni kuyunun işletmeye alınması ve yeni bazı yatakların bulunması planlanmaktadır.

Cumhuriyetin tüm il ve ilçelerine kullanılmasına hazır olan tüketicilere elektrik verilmektedir.

Son 4 yıl içerisinde elektrik enerjisi nufusun %80'i kadar yaşadığı 200'den fazla yerleşim merkezinde yeniden verilmeye başlanmıştır. Aynı süre içerisinde 760 km yüksek voltajlı hatlar, 30 trafo, 5329 km dağıtım hatları yapılmıştır.

Çeçenistan'da en büyük olan Argun ısıtma santralında 6 megawatlık ilk enerji türbünün montajı tamamlanmasıyla santral cumhuriyette ilk enerji kaynağı haline gelmiştir.

Çeçenistan'ın tarım sektörü de yeniden yapılanmaktadır. 220 bin hektarlık alanda hububat ekilmiştir. İlk defa ekim Çeçenistan'nın dağlık bölgelerinde de gerçekleştirilmiştir. Bu sıralar Çeçen tarım sektörüne dahil olan 150 devlet çiftliği ve (şeker, un, şarap fabrikaları gibi) 340 tarım işletmesi bulunmaktadır.

Ayrıca sulama tesislerinde de çalışmalar devam etmektedir, yeniden düzenlemekte olan hayvancılığın tam olarak 1991 yılı hacmine ulaşması için en az 10 sene gerekeceği tahmin edilmektedir.

Çeçenistan'ın ulaştırma sektörünün geliştirilmesi için 2 milyar ruble harcanmıştır. Toplam 135 km’lik otoyol, 14 köprü işletmeye alınmıştır. Moskova ile demiryolu ulaşımı sağlanmaktadır. Çeçenistan'da bulunan 400 km’lik yerel demiryolu kısmında trafik yeniden başlanmıştır. Yakında Grozniy'yi Mineralny Vody ile bağlayan hattın tamiratı tamamlanacaktır. Bu kısmın devreye girmesiyle birlikte hem Çeçenistan’a gidecek olan, hem de transit olarak geçecek olan yükün tedarikinde kolaylık sağlanacaktır. Groznıy ve Gudermes’te demiryolu garı işletilmeye başlanmıştır. Groznıy’de bulunan otogarda toplam 100’e kadar otobüs zergahı yapılmaktadır.

Çeçenistan’ın sağlık sistemi içinde 68 hastane, 6 dispanser, 34 poliklinik, 46 sağlık ocağı ve 187 sağlık memuru noktası mevcuttur.

Çeçenistan’da 225 bin öğrenci ve 21,5 eğitimcinin çalıştığı genel eğitim veren 457 okul, 5 yatılı okul, 3 üniversite, 19 orta meslek okulu bulunmaktadır.

Ayrıca toplam 40 bin çocuğun ziyaret ettiği 60 adet kadar spor, müzik, sanat okulları çalışmaktadır.

Şehir, ilçe ve kasabalarda 87 kültür merkezi çalışmaktadır.

Çeçenistan’da  camiler ve ortodoks kiliseleri yeniden inşaa edilmektedir.

Cumhuriyet’te hem federal , hem de yerel yayın yapılmakta, toplam tirajı 100 bin olan 20 yerel gazete basılmaktadır.

Yerlerinden edilen kişilerin yekrar Çeçenistan’a dönmesi en önemli problemlerden biridir. 2004 başından bu yana İnguşetya’dan Çeçenistan’a  14, 2 bin mülteci dönmüştir. 10 Temmuz 2004 tarihinde İnguşetya’da bulunan Çeçen mültecilerin son kampı resmi olarak kapatılmıştır. 

Bunun yanısıra İçişleri Bakanlığı’nın verilerine göre İnguşetya’da yaklaşık 37 bin Çeçen mülteci kalmaktadır. Bunlardan 15 bin kişi kadar çeşitli nedenlerden dolayı Çeçenistan’a dönmek istemediklerini bildirmişler.

Çeçenistan’da daha çok Groznıy, Argun ve Gudermes olmak üzere toplam 28 adet geçici yerleşim noktaları kurulmuştur. Genellikle geçici yerleşim noktaları 3 bin kişilik beş katlı su, elektrikli, ısıtmalı, gaz hattına bağlanan yurt binaları bazında kurulmaktadır.

Cumhuriyet’te mahkeme sistemi yeinden kurulmaktadır. Başta Çeçenistan Cumhuriyeti Yüksek Mahkemesi olmak üzere 14 şehir ve ilçe mahkemeleri çalışmaktadır. 2003 yılı itibariyle 10 binden fazla idari dava görülmüştür. Geçen sene Çeçenistan’da toplam olarak 3,5 bin suç işlendiği tesbit edilmiştir. 2002 yılının seviyesine göre suçlarda %1,1 düşüş yaşanmıştır. Ağır suçlarda bu oran % 50’ye kadar gerilemiştir. Fakat bunun yanısıra terör endeksli suçlarda % 10,5’lik bir artış gözlenmektedir. Ayrıca uyuşturucu trafiği ciddi bir sorun oluşturmaktadır.

Askeri personelin sivil halka karşı işlediği suçlara özel bir dikkat çekilmektedir. Bunkü verilere göre bu tür suçlarla ilgili olarak 212 ceza davası açılmıştır. 121 dava ile ilgili soruşturmanın tamamlandığı, 95 askeri personel hakkında açılan 72 ağır ceza dosyasının mahkemeye gönderildiği bilinmektedir. 78 askeri personel, haklarında açılan davalardan suçlu bulunmuştur.

Temmuz 2004