RUS-TÜRK ILIŞKILERI KRONOLOJISI

Rusya Federasyonu Devlet Başkanı, Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı R.T.Erdoğan dahil olmak üzere bazı ülkelerin liderlerine mektup gönderdi
10 Nisan 2014

V.V.Putin, Rusya’nın Ukrayna toprakları üzerinden trasit olarak doğal gaz seviyatlarını yaptığı ülkelerin liderlerine mektup yazdı

Son aylarda Ukrayna ekonomisi hızla çökmektedir. Sanayide ve inşaat sektöründe gerileme derinleşmektedir. Para sektörünün durumu çok kötüleşti, dış ticaret açığına ülkeden dışa sermaye akışı ekledi. Ukrayna ekonomisi iflasa, sanayi üretiminin durdurulmasına, işsizliğin fırlatılmasına yaklaşmaktadır.

Rusya ve Avrupa Birliği ülkeleri Ukrayna’nın en büyük ticari ortaklarıdır. Bu husustan hareket ederek, Ocak ayının sonunda düzenlenen Rusya-AB zirvesinde Avrupa ortaklarımızla, Ukrayna’nın katılımıyla entegrasyon birliklerinin oluşturulmasında Ukrayna’nın ve bizim ülkelerimizin menfaatlerine uymak kaydıyla Ukrayna ekonomisinin geliştirilmesi konusunda istişarelerin gerçekleştirilmesi mutabakatına vardık. Fakat Rus Tarafının bu istişarelere hız vermeye yönelik bütün çabaları neticesiz kaldı.

İstişareler yerine, ‘siyasi niteliği taşıdığı’ diye Rus doğal ğazı için sözleşmeli fiyatların indirilmesi çağrıları duyuyoruz. Öyle bir izlenim yaratılıyor ki, Avrupa ortakları tek taraflı olarak Ukrayna ekonomik krizinin sonuçlarını Rusya başına yüklemek istiyor.

Bağımsız Ukrayna’nın hayata geldiği ilk günden itibaren Rusya düşük fiyatlarla doğal gaz sevkiyatları yaparak Ukrayna ekonomisinin istikrarına destek veriyordu. 2009 Ocak ayında Başbakan Yu.Timoşenko katılımıyla, doğal gaz sevkiyat ve ödeme gibi konuları düzenleyen ve doğal gazın Ukrayna toprakları üzerinden kesintisiz transitini garantileyen 2009-2019 yılları için doğal gaz alım satım sözleşmesi imzalandı. Rusya söz konusu sözleşmeyi kayıtsız şartsız olarak yerine getirmektedir. Bu arada şunu kaydetmek gerekir ki, o dönemde Ukrayna Yakıt ve Enerji Bakanı görevinde Yu.Prodan çalıştı, kendisi de şu anda Kiev hükümetinde aynı görevde bulunuyor.

Anılan sözleşme kapsamında 2009-2014 ilk çeyrek döneminde Ukrayna’ya sevk edilen doğal gaz miktarı 147,2 milyar metreküp oldu. Ayrıca şunun altını çizmek isterim ki, sözleşmede kaydedilen ‘fiyat formülü’ o dönemden beri hiç değişmedi ve Ukrayna 2013 Ağustos ayına kadar bu formüle uyarınca düzenli ve kesintisiz olarak ödemeleri yapıyordu.

Diğer taraftan, sözleşmenin imzalanmasından sonra Rusya Ukrayna için doğal gaz fiyatları konusunda emsali olmayan imtiyaz ve indirimleri tanıdı. Mesela, 2010 tarihli ‘Kharkov Mutabakatları’ kapsamında Karadeniz Donanmasının bulunması 2017 yılından itibaren kira bedeline avans olarak verilen doğal gaz için fiyat indirimi. Ukrayna’daki kimya sanayi işletmeleri için alınan doğal gaz fiyatına indirim. 2013 Aralık ayında Ukrayna ekonomisinin kritik durumu ile ilgili 3 ay dönem için uygulanan doğal gaz fiyatı indirimi. 2009 yılından itibaren söz konusu indirimlerin toplam miktarı 17 milyar dolara ulaştı. Bu rakama, Ukrayna tarafının doğal gazın yıllık azami miktarının alınmaması sonucunda ‘al ya da öde’ (take-or-pay) taahhütleri çerçevesinde ödemediği 18,4 milyar dolar ceza tutarını da ilave etmek gerekiyor.

Böylece Rusya son dört yıl süresinde düşük doğal gaz fiyatları sayesinde Ukrayna ekonomisine 35,4 milyar dolar tutarında para yardımı sağladı. Ayrıca 2013 Aralık ayında Rusya Ukrayna’ya 3 milyar dolar tutarında ödünç verdi. Bu büyük mali kaynaklar Ukrayna ekonomisinin istikrarı ve ödeme gücüne destek vermeye, iş yerleri ve istihdamı kormaya yönelikti. Şunu vurgulayacağım, Rusya’dan başka kimse bunu yapmadı.

Peki, Avrupa ortakları ne yaptı? Somut destek yerine niyet deklarasyonu. Somut işler olmadan sadece vaatler. AB Ukrayna ekonomisini gıda, metal, maden kaynağı ve aynı zamanda makina, kimya sanayi gibi işletilmiş hazır ürünlerinin satış pazarı olarak kullanıyor. Böylece Ukrayna dış ticareti için 10 milyar dolarlık açığını oluşturuyor. Bu rakam 2013 yılında Ukrayna’nın toplam cari acığının üçte ikisi cıvarındadır.

Çoğunlukla AB ülkeleri ile dış ticaret dengesizlikten kaynaklanan Ukrayna ekonomisinin krizi, Rus doğal gaz sevkiyatları ile ilgili Ukrayna tarafından sözleşme taahhütlerinin yerine getirilmesine çok olumsuz bir etki yaratıyor. ‘Gazprom’ şirketi 2009 tarihli Sözleşmede yer alan şartlara ilave olarak her hangi bir koşul eklemiyor ve eklemek düşünmüyor. Onaylanmış formüle uyarınca kesin olarak hesaplanan sözleşmeli doğal gaz fiyatına yaklaşım aynıdır. Fakat Rusya, doğal gaz fiyat indirimleri verip ve borçları helal edip Ukrayna ekonomisine destek yükü artık tek başına taşımamalı ve taşıyamaz. Fiilen, mali yardımımızın sayesinde Ukrayna-AB ülkeleri arasında dış ticaret açığını karşılamış oluyoruz.

Bu yıl NAK ‘Ukraine NAFTOGAS’ın temin edilen doğal gaz için ödenmemiş borcu her ay gittikçe artmaktadır. Kasım-Aralık 2013 döneminde – 1451,5 milyon ABD doları, Şubat  2014’te –260,3 milyon daha, Mart’ta daha da 526,1 milyon. Mart ayında bin metre küp doğal gaz indirimli fiyatı 268,5 dolar geçerli olup bu fiyatla dahi Ukrayna bir dolar bile ödememiş bulunmaktadır!

Bu koşullarda ‘Gazprom’ yürürlükteki Ticaret Sözleşmesinin 5.1.5, 5.8 ve 5.3 bentleri uyarınca doğal gaz sevkiyatında ön ödemeye geçmek ve ödeme şartlarına uyulmaması durumunda kısmen yada tamamen doğal gaz sevkiyatını durdurmak zorunda kalacak. Başka bir deyimle, Ukrayna’ya Ukrayna tarafının bir ay önce ne kadar doğal gaz miktarını ödemiş olduğu tam bu kadar doğal gaz temin edilecektir.

Bu son bir çare olduğu kuşkusuzdur. Bu tedbirin Avrupa tüketicileri için Ukrayna’dan transit geçen doğal gazın izinsiz olarak alınması risklerini artırtığı ve Ukrayna’da sonbahar-kış mevsiminde tüketilmesi üzere doğal gaz depolanmasını zorlaştırabileceği bilincindeyiz. Doğal gazın kesintisiz transitini sağlamak üzere 11,5 milyar metre küp doğal gazın Ukrayna’daki yeraltı depolarına pompalanmasına en kısa sürede başlaması gerekir. Ama, bunun için 5 milyar dolar ödeme yapılması gerekecektir.

Ancak Avrupa partnerlerimizin Ukrayna ekonomi krizi çözülmesi ortak çabalarından ve Rusya ile istişare yapmasından da keyfi olarak el çekmeleri Rusya’ya her hangi bir seçenek bırakmamaktadır.

Mevcut durumdan sadece tek bir çare olabilir. Ukrayna ekonomisinin istikrara kavuşturulması ve Ticaret Sözleşmesi hükümleri tam uyarınca Rus doğal gaz sevkiyatı ve transiti sağlanması için ortak gayretlerini belirlemek üzere Ekonomi, Maliye ve Enerji Bakanlar düzeyinde acil iştişare yapılması ve bir an önce uyumlu somut adımlar atmaya başlamaktır. Avrupa ortaklarımızı bunu yapmaya davet ediyoruz.

Rusya’nın Ukrayna ekonomisini istikrara kavuşturup yeniden inşa etmeye hazır olduğu süphesizdir. Ama tek taraflı olarak değil, aksine Avrupa ortaklarımız ile eşit koşullarda. Ve Rusya’nın uzun dönem boyunca tek başına yaptığı Ukrayna’yı fiilen destekleyici masraflar ve giderleri göz önünde bulundurmak şartıyla. Biz ancak bu yaklaşımı adil ve dengeli olarak görüyoruz. Ve sadece bu yaklaşım başarıya yol açacaktır.