Rusya Federasyonu Kırım Cumhuriyeti’nde Kırım Tatarlarının durumu ile ilgili bazı bilgiler

1. Kişisel ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi, Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme, Avrupa İnsan Hakları ve Temel Hürriyetlerin Korunmasına Dair Sözleşme dahil olmak üzere insan hakları alanındaki temel anlaşmalarla ilgili Rusya Federasyonu’nun bütün taahhütleri Kırım’da yaşayan Tatarlar, Ukraynalılar ve başka ulusal azınlıkları tam olarak kapsamaktadır.

Hak ve özgürlükler ihlal edilmiş diye dikkate değer her türlü bilgi (yalnız ulusal azınlıklara yönelik değil) yetkili makamlarca kontrol edilmekte olup ispatlanacağı takdirde ortaya çıkan sorunu çözmek ve suçluyu hesaba çekmek için tedbirler alınmaktadır.

Kırım Tatarlarının ve diğer halkların mevcut Rusya mevzuatı ve yargı dahil olmak üzere milli hukuk sistemi kapsamında hakları ve çıkarlarının korunması açısından tüm imkanları vardır.

2. 2014 yılı yaz döneminde Kırım Tatarlarının ezici çoğunluğu bilinçli ve gönüllü olarak Rus pasaportlarını alıp sonbaharda olağanüstü yerel seçimlere ve daha sonraki Kırım genel nüfus sayımına katılmıştır (Kırım Tatarları Cumhuriyetin toplam nüfusunun yüzde 12.1’ini teşkil edip, Sevastopol nüfusunun ise yüzde 0.8’ini teşkil etmektedir).

3. Merkezi dini kurum olarak 2015 yılının kış aylarında tescili yapılan Kırım Diyanet İşleri Başkanlığı, Rusya’nın ilk yasal dini birliklerinden biri olmuştur (müftü – E.Ablayev). Halihazırda, müftünün kendi beyanatı doğrultusunda yarımadada yaşayan Müslümanların, bugüne kadar görülmemiş yerel yönetimle olan kapsamlı ilişkileri bulunmaktadır.

4. İlk kez Kırım Tatarlarının toplumsal cumhuriyet radyo ve televizyonunun kurulması kararı alınmıştır. Söz konusu proje için tek seferde 3,5 milyon dolar tahsis edilmiştir. Kırım Tatarları toplum liderleri, bilim ve sanat adamları, eğitmen ve uzmanlardan toplam 30 kişilik bir Toplum Konseyi oluşturulmuştur.

Bugüne kadar Kırım’da tescil edilmiş 250 basın organının 19’u Kırım Tatarlarınındır. 30 medya organı, çalışma dillerinin Kırım Tatar dili olduğunu beyan etmiştir.

Mart 2015’te yayınını durduran ve sıkça ‘’Kırım Tatar’’ olarak adlandırılan özel televizyon kanalı olan ATR, imtiyazlı (ücretsiz) yeniden tescil işlemini yaptırmayarak, hem kuruluş belgelerinde, hem de fiili uygulamada yayınlarının 65% Rusça, 5% Ukraynaca ve ancak 30% Kırım Tatarca olarak gerçekleştirmekteydi. Formalite olarak yayın cetveline bakıldığında ATR televizyon kanalının ‘’Kırım Tatar’’ değil (ağırlıkta yine Rusça yayınlarının olması ile) sadece ‘’üç dilde yayın yapan’’ kanal olarak değerlendirilebilir.

5. Kırım Tatarlarının sürgüne gönderilmesinin 71. yıldönümü dolayısıyla Kırım Tatarları haklarının güya kısıtlanmış olduğuna dair bazı Batılı basın organlarının iddialarına rağmen bu yıl 18 Mayıs tarihinde düzenlenmış olan anma törenleri sadece biraz değiştirilmiştir.

Yıldönümü arifesinde 16 Mayıs tarihinde Kırım Tatar gençleri Kırım Diyanet İşleri Bakanlığı himayesinde müftü E.Ablayev’in hayır duasını alıp Çatırdağ’a tırmanmışlardır. 17 Mayıs Simferopol şehrinde yakılan mum dolu olan Lenin meydanında anma töreni düzenlenmiştir.

18 Mayıs Şimferopol’da idari binalardaki devlet bayrakları yarıya indirilmiştir. Kırım yöneticileri, Gar binası civarında, “Salgirka” parkında, Kırım Mühendislik ve Eğitim Üniversitesinde çelenk koymuşlardı.

En çok insanın sürgüne gönderildiği Bahçisaray Bölgesi Siren istasyonunda idare temsilcileri tarafından birçok insanın huzurunda anıtın önümüzdeki zamanda kurulacağı yere bir kapsül gömülmüştü. Bir iki yıllık sürecin sırasında orada müze ve heykellerin yanısıra cami ile kilise kurulacak (Bilindiği gibi Kırım Tatarlarının yanısıra 1944 yılında Ermeniler, Bulgarlar, Yunanlılar Kırım’dan sürgüne gönderilmiştir; 1941 yılında 50 bin Almanlar, 1942 yılında ise Kerç’te yaşamış olan 500 İtalyan tahliye ettirilmiştir).

6. 1944 yılında sürgüne gönderilmiş olan 250 bin Kırım Tatarları ve onlardan sonrakilerin 1991 yılından itibaren Kırım’a dönmelerine rağmen Ukrayna mevzuatı Kırım’ın özelliklerini göz önüne almamıştır, bütün bu yıllar sırasında sürgünden dönmüş insanlara yönelik yerleştirme ve sosyo-kültürel kalkınma programı fiilen finanse edilmemiştir. 2011 yılında BM’e bağlı Irkçılıkla Mücadele Komitesi ve 2013 yılında AGİT Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiseri, bu alanlarda mevcut olan ciddi sorunlara dikkat çekmişlerdir.

Yüksek Komiserin Kırım Tatarlarının durumuna ait 2013 yılındaki yaptığı raporunda özdeşlik, arazi ve mülkiyet münasebetleri ile siyasal kararların verilmesi sürecine katılma konularıyla ilgili çözülmemiş sorunların Kırım’da yaşamış farklı grupların bilincinde çok derinlere kök salmış olan ayrımına ve topluluklararası yanısıra topluluklar içi gerginliğe neden olduğu açık bir şekilde işaret edilmiştir.

7. Bölgenin Rusya’nın hukuki alanında sadece bir yıllık süre içinde bulunması, acil sorunların çözülmesine yönelik tedbirler sayesinde Kırım Tatar halkı yaşamında iyiye doğru ciddi değişimler belirlenmiştir.

Tarihi adaletin yeniden kazandırılması ve Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti toprağından vatandaşların meşru olmayan sürgüne gönderilmesinin sonuçlarının giderilmesi amacıyla 21 Nisan 2014 tarihinde sözkonusu vatandaşlara haklarını tamamen iade eden Rusya Federasyonu Devlet Başkanının ‘Ermeni, Bulgar, Yunan, Kırım Tatar ve Alman halklarının reabilitasyonu ve bu halkların yeniden doğuşu ve gelişinin devlet desteğine ilişkin’ 268 sayılı Kararnamesi imzalanmıştır.

8. Rusya Federasyonu Hükümeti, Kırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şehri devlet makamlarıyla birlikte meşru olmayan sürgüne gönderilmesi ve siyasi baskına uğramış olan Kırım Tatar halkının siyasi, toplumsal ve ruhi yeniden dirilişine yönelik tedbirlerin kompleksi hazırlanmıştır.

9. Vatandaşların, Kırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şehri topraklarında bulunan gayrimenkulun bazı tesisleri konusunda mülkiyet hakkı işlemlerinin basitleştirilmiş düzenle yapılmasında Kırım Tatar nüfusunun meşru çıkarları hesaba katılmaktadır.

10. Kırım Tatar halkının milli, kültürel ve ruhi yeniden dirilişine yönelik tedbirler öngörülmüştür. Önce baskına uğramış olanlar ve onlardan sonrakilerin yerleştirme adaptasyon ve entegrasyonu için sadece 2015 yılında 1 milyardan fazla ruble ayrılmıştır. 6 yıl için ise 10 milyar ruble ayrılacak (Kırım Ukrayna’nın parçası olduğu zaman ayrılan paraya kıyasla bu rakam 20 kez daha büyüktür).

‘2015-2017 yıllarında Kırım Cumhuriyeti kültürünün geliştirilmesi ve kültürel miras tesislerinin korunması’ adlı ve diğer halklar ile eşit olarak Kırım Tatarlarının da kültür tesislerinin tamamını kapsayan Kırım Cumhuriyeti Devlet programı kabul edilmiştir.

11. Kırım’ın Anayasasına göre Rusça ile Ukraynaca, Kırım Tatarca da devlet dili olarak tanınmıştır. Kırım Tatar dilinde eğitim alabilme için gerçek olanaklar sağlanmaktadır.

2014-2015 öğretim yılında Kırım Cumhuriyeti’nde   Kırım Tatarca genel eğitim veren 15 kurum faaliyette bulunmaktaydı. Rusça genel eğitim veren 47 kurumlarda 170 Kırım Tatarca sınıfı açılmıştır. Geçen öğretim yılında ortalama 5 bin çocuk (toplam 331 sınıf) ilk ve orta okul eğitimini Kırım Tatar dilinde görmüştür. Ayrıca, Kırım’daki okulların çoğunda Kırım Tatarca seçmeli ders olarak öğrenmektedir.

Kırım Mühendislik ve Eğitbilim Üniversitesinde (Rusça KİPU, rektörü -F.Y.Yakubov) okuyan birkaç bin öğrencinin yarısından fazlası Kırım Tatar asıllıdır. Kırım Tatarca, Doğu’nun tarih ve kültürünü araştıran bölümler KİPU’nun yanısıra yarımadanın ana üniversitesi olan Kırım Federal Üniversitesinde de faaliyet göstermektedir.

Bütün bunlar Rus devletinin, okul öncesinden yüksek okula kadar eğitim kurumları içeren çok boyutlu Kırım Tatar halk eğitim sisteminin korunması ve geliştirilmesine önem verdiğini göstermektedir.

Çokuluslu ve milyonları bulan Rusya nüfusunun yüzde 0.16’sı olan çeyrek milyonluk Kırım Tatar halkı için yapılmış olan iş az değildir.

12. Kırım Cumhuriyeti’nin Rusya Federasyonu ile yeniden birleşmesinden sonra yarımadada baskıya uğratılmışların sıkışık ikamet alanlarında sosyal konutlar, sağlık kurumları, kreş, okul, bir de yol, elektrik, su, gaz ve kanalizasyon sistemlerinin inşaatı başlanmıştır. Daha önce baskıya uğratılmışların ve ailelerinin Kırım Cumhuriyeti’ne geri dönmeleri ve bagaj ile ilgili masrafların karşılanması için tedbirler öngörülmektedir.